صداي قل قل قليانها بالا گرفت. به صورتي كه گويي هر كس بايد با حداكثر سر و صدا دود توتون و زغال را بالا كشيده و در ريههاي خود بفرستد. بعد نوبت چاي بود... بعد از پرخوري چاي و شربتها دوباره نوبت به قليان رسيد.
لازم نيست حتما از قديميترها بشنويد، جوان هم كه باشيد، قليان باز در خاطرتان، پاي ثابت تفريح هاي سنتي ايراني محسوب مي شود. بي آنكه زمانه بشناسد و پير و جوان. يا حتي از انگ سياه دود و دم و دخانيات و اعتياد، نصيبي برده باشد!
با اين حال، موافقت ها و مخالفت هاي پياپي در طول تاريخ، قليان را مرتب به روي ميز و زير ميز قهوه خانه ها كشانده است. اين روزها اما تب قليان تند است. بعد از كش و قوس هاي فراوان، چند ساله، چند روز پيش عرضه قليان در ايران دوباره آزاد اعلام شد!
جاذبه گردشگري
كمتر از دو ماه پيش بود كه علايي رئيس اتحاديه قهوه خانه داران تهران براي جلوگيري از بيكاري فعالان اين حرفه درخواست توقف برخورد با قهوهخانهها را مطرح كرد.
او اعلام كرد در صورت ادامه روند تعطيلي قهوهخانهها، بيش از دو ميليون نفر در كشور به طور مستقيم و غير مستقيم بيكار ميشوند و تنباكو فروشان، ذغال فروشان و ساير رشتههاي وابسته به صنف قهوهخانهداران از جمله صنوفي هستند كه در اثر ممنوعيت قليان، در بحران شغلي به سر مي برند.
به گفته او، در تمام دنيا مراكزي براي انجام اين امور وجود دارد و در ايران هم قهوهخانهها بهترين مكان براي عرضه قليان هستند.
اما مخالفان منع استعمال قليان فقط صنف قهوه خانه دار نبودند. طرفداران ميراث فرهنگي و گردشگري هم كه اعتقاد دارند قليان يكي از جاذبه هاي گردشگري ايران محسوب مي شود، به حمايت از جبهه طرفدار قليان برخاستند.
در نهايت، در پي همين درخواست ها رئيس جمهور به مسئولان امر دستور داد تا با كمي اغماض و سهل گيري، قوانين مربوط به قليان را تعديل كنند تا نه جماعت قهوه خانه چي بيكار بمانند و نه جاذبه هاي گردشگري كشور محدود شود.
نتيجه جلسات مختلف بحث و تبادل نظر درباره قليان به آنجا ختم شد كه با ابلاغيه تازه اي در مورد قليان، پاي دود دوباره به قهوه خانه هاي شهر باز شد.
وزیر کشور در ابلاغیه اي خطاب به فرمانده نیروی انتظامی و استانداران سراسر کشور، ارائه قلیان به مشتریان در قهوه خانه های دارای پروانه اشتغال را مجاز اعلام كرد. اين در حالي است كه پور محمدی استثنايي هم در اين عرضه قائل شده است.
بر اساس ابلاغ وزير كشور، با نظر وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی استفاده از توتون هاي اسانس دار ممنوع اعلام شد كه علت اين اقدام، خطرات شدید بهداشتی اين نوع توتون ها عنوان شده است.
وزارت بهداشت اعلام كرد تنباکويی که در قلیان مصرف میشود، از نامرغوب ترين انواع تنباکو است. اين تنباکو به دليل نامرغوب بودن قابل استفاده در سيگار نيست. به همين دليل آن را با 15 يا 16 نوع ماده شيميايی و اسانس ميوه ترکيب می کنند تا طعم نامطبوع آن مشخص نشود. سپس آن را به اسم توتون ميوه ای می فروشند. اين امر بيماری زايی دود قليان را چند برابر می کند.
ممنوعيت هاي پياپي
ممنوعيت استفاده از قليان، روند پر پيچ و خمي داشته است. در سال 71 جمعيت مبارزه با استعمال دخانيات، ممنوعيت استعمال قليان را به هيات وزيران، رياست جمهوري و مجلس ارائه داد كه از اين سال تا سال 76 مصوبه مجموعه هيات دولت و مجمع تشخيص مصلحت نظام قرار گرفت و براساس آن استعمال سيگار و مواد دخاني در اماكن عمومي ممنوع اعلام شد. با اين حال، ورق چندبار برگشت و قليان دوباره بر ميزهاي قهوه خانه ها جا خوش كرد.
در سال ۱۳۸۳ باز مصرف قليان در اماكن عمومي كشور ممنوع شد. ولي اين ممنوعيت ادامه نداشت و در سال ۱۳۸۴ با اصلاح تبصره ماده۱ آيين نامه ممنوعيت استعمال و عرضه سيگار و ساير مواد دخاني در اماكن عمومي، قهوه خانه ها و رستوران هاي سنتي مجاز به عرضه سيگار و مواد دخاني شدند. اما به فاصله كمتر از يك سال، ورق باز هم برگشت! قليان ها دوباره شكسته شدند!
در همين مدت، هربار زمزمه هاي آزاد شدن مصرف قليان به گوش مي رسيد، وزارت بهداشت به اشكال مختلف سعي در مقابله با اين ايده ها مي كرد.
چندي پيش دكتر سيد مؤيد علويان، معاون سلامت وزارت بهداشت، در اين باره اعلام كرد: "اگر چه درباره عرضه قليان در قهوه خانه ها برخي حرف ها زده مي شود كه حذف قليان از اين اماكن آن را به خانه ها مي برد يا گردشگري موافق عرضه قليان در قهوه خانه ها است، اما بايد بگويم كه برخورد با مظاهر استعمال دخانيات در كشور حكم قانوني است و وزارت بهداشت به هيچ وجه اجازه نمي دهد با اين حرف هاي غير كارشناسي به سلامت مردم ضربه بخورد."
اين در حالي است كه در بسياري كشورها از جمله فرانسه، آمريكا و ايتاليا هم استعمال مواد دخاني در تفريحگاه هاي شهر ممنوع است.
به اعتقاد علويان: "قليان در قهوه خانه هاي سنتي براي خارجي ها و گردشگرها هم جذابيت دارد و موجب جذب گردشگران خارجي است و اين وظيفه سازمان گردشگري است كه براي حفظ اين موقعيت از صنف قهوه خانه داران دفاع كند. البته دولت اين اصلاح را بنا به پيشنهاد سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري تصويب كرد."
دليل اين همه مخالفت وزارت بهداشت هم در مضرات تنباكو ريشه دارد. شهرام كاظمي، كارشناس بهداشت در اين باره مي گويد: "قليان يكي از واگيردارترين ابزار استعمال دخانيات است و بيماري هاي نظير هپاتيت از طريق دهان به دهان شدن قسمت دهني قليان از شخصي به شخص ديگر منتقل شده و با تعويض سر قليان از مضرات آن چندان كاسته نميشود.
ميكروبهاي قليان از طريق لوله وارد ريه مصرفكننده ميرود و ترشحات دهاني كه قابل رويت نيستند تمام ني مصرفكننده را فرا ميگيرند. بنابراين با تعويض قليان ميكروب هاي موجود در ني قليان به مصرفكننده بعدي ميرسد."
او ادامه مي دهد: "به هر ترتيب، صرف نظر از ابعاد اجتماعي و اقتصادي، از نظر بهداشتي و پزشكي عرضه قليان در اماكن عمومي، رستوران هاي سنتي، كافي شاپ ها و مراكز تفريحي علاوه بر اينكه مضرات جسماني زيادي براي استفادهكنندگان آن به دنبال دارد، فضاي مراكز تفريحي و بوستان هاي سطح شهر را هم آلوده مي كند."
اين در حالي است كه از نگاه وزارت بهداشت هم آزاد شدن استعمال قليان، اتفاقي است كه از چند جنبه براي سلامتي افراد و جامعه ضرر دارد.
يكي از كارشناسان وزارت بهداشت در اين باره مي گويد: "علاوه بر اين كه قليان به سلامت فرد مصرف كننده آسيب مي رساند، از دو جنبه ديگر بهداشتي هم آسيب رسان است و مخالف قانون. يكي از جنبه تبليغاتي كه دارد و ديگري به دليل استنشاق تحميلي دود به ديگران. بنابراين وزارت بهداشت همچنان موضع مخالفت خود را در مورد استعمال قليان حفظ خواهد كرد."